(گفت و گوی دو خبرنگار روزنامه لیبراسیون با میشل فوکو فیلسوف نقاب دار فرانسوی در مورد انقلاب اسلامی)

- خبرنگار : برداشت ما غربي ها از انقلاب نوعي دگرگوني در راستاي پيشرفت و ترقي است اما انقلاب ايران به آموزه هايي استناد مي كند كه به 1300 سال قبل باز مي گردد. من واقعا نمي توانم انقلاب ايران را بفهمم.

 - فوكو : مذهب، به راستي واژگان، آيين و نمايشي بي زمان است.

 - خبرنگار : نكته شگفت انگيز براي من قيام همه مردم است. بر واژه ((همه)) تاكيد مي كنم زيرا به راستي ديدم كه در اين جنبش همه مردم به جز معلولان و سالمندان و كودكان خردسال و انگل هايي كه از رژيم ارتزاق مي كردند حضور داشتند.

 - فوكو : اراده جمعي يك ابزار نظري است كه انديشمندان با آن اجتماع را تحليل مي كنند. اراده جمعي را هرگز كسي نديده است و خود من فكر مي كردم كه اراده جمعي مثل خدا يا روح است اما انقلاب ايران اراده مطلقا جمعي را نمايان كرد و ما در تهران و سرتاسر ايران با اراده جمعي يك ملت برخورد كرديم و بايد به آن احترام بگذاريم.

 - خبرنگار: آيا شباهتي ميان انقلاب چين و انقلاب ايران نمي بينيد و چيز مشتركي ميان كاريزماي مائوتسه و خميني قابل مشاهده نيست؟

 - فوكو : انقلاب چين، مبارزه اي بود ميان برخي عناصر ملت با برخي ديگر اما آنچه در ايران مرا شگفت زده كرده است اين است كه مبارزه ميان عناصر متفاوت وجود ندارد و فقط يك رويارويي وجود دارد. رويارويي ميان تمام مردم و قدرت شاه كه با سلاح و پليس اش مردم را تهديد مي كند. در يك سو اراده كل مردم و در سوي ديگر مسلسل ها. يك ملت در تظاهراتش به شكل خستگي ناپذيري اراده خود را ظاهر مي كند. مردم با حكومتي تا بن دندان مسلح روبرو بودند كه ارتش بزرگي را در خدمت خود داشت كه اين ارتش به شكل غير قابل تصوري وفادار به شاه بود. مردم با پليسي خشن و بي رحم سر و كار داشتند به علاوه رژيمي كه مستقيمآ متكي به ايالات متحده بود و همچنين از پشتيباني تمام جهان و كشورهاي اطراف خود برخوردار بود و البته نفت را نيز در دست داشت و دولت مي توانست به دلخواه از درآمدهاي آن استفاده كند به يك معنا اين رژيم تمام برگ هاي برنده را در دست داشت. گرچه مردم در بافتي از مشكلات اقتصادي قيام كردند ولي مشكلات اقتصادي آن قدرها بزرگ نبود كه مردم در دسته هاي ميليوني به خيابان بريزند و در مقابل مسلسل ها سينه سپر كنند. درباره اين مساله شگفت انگيز بايد صحبت كرد.

 - خبرنگار : به قول تو ((تظاهرات)) به راستي به معناي ظاهر كردن اراده جمعي است و من فكر مي كنم بايد از واژه شهادت نيز استفاده كرد. در ايران همواره از ((حسين)) سخن مي گويند. حال، حسين كيست؟ يك ظاهر كننده، يك شاهد، يك شهيد كه عليه بدي ظهور كرد و مرگ اش با شكوه تر از زندگي فاتح اش بود. مردمي كه با دست خالي تظاهرات مي كردند نيز شاهد بوند و بر جنايت هاي ساواك و بي رحمي رژيمي كه ديگر آن را نمي خواستند شهادت مي دادند. مردم، با فرياد ((شهيد، شهيد)) شاه را بيرون كردند.

 - فوكو : مردم ايران با قيام شان با خود گفتند كه ما بايد همه چيز را اعم از تشكيلات سياسي، نظام اقتصادي و سياست خارجي را تغيير دهيم اما به ويژه بايد خودمان را تغيير دهيم و بايد شيوه بودن مان و رابطه مان با چيزها، با ديگران، با ابديت و خدا تغيير كند. من فكر مي كنم كه در همين جاست كه اسلام ايفاي نقش مي كند. مذهب براي آنان نويد و تضمين وسيله اي براي تغيير ذهنيت شان است. آنان مذهب تشيع را به منزله نيرويي انقلابي زيست مي كنند. هميشه از ماركس و جمله ((مذهب، افيون توده ها)) نقل قول مي كنند اما جمله اي درست پيش از آن جمله وجود دارد كه هرگز نقل نمي شود : ((مذهب، روح يك جهان بي روح است)). بايد گفت كه اسلام در سال 1978 در ايران افيون مردم نبوده است بلكه روح يك جهان بي روح بوده است.

 - خبرنگار : جمعه سياه بسيار فجيع و بي رحمانه بود و تصور مي رفت كه عزاداري روز چهلم جمعه سياه بسيار غم انگيز باشد اما روز چهلم بسياري از مغازه ها باز كردند و مردم سوگوار به نظر نمي رسيدند. با اين حال، جنبش با منطق خاص خود و با آهنگ و نفس خود دوباره به راه افتاد. من اين احساس را دارم كه جنبش در ايران از آهنگي پيروي مي كند كه مي توان ان را به آهنگ يك انسان تشبيه كرد. ايرانيان همچون تني واحد راه پيمايي مي كنند. انساني كه نفس مي گيرد، خسته مي شود، نفس تازه مي كند و دوباره حمله را آغاز مي كند. ايراني ها پس از كشتار بزرگ ميدان ژاله نفس تازه كردند. جنبش دوباره با اعتصاب ها و راه پيمايي ها و به آتش كشيدن نمادهاي غربي به راه افتاد.

 - فوكو : من ايراني ها را در پاريس مي شناختم و آنچه در بسياري از آنان مرا شگفت زده مي كرد، ترس آنان از ماموران ساواك بود. مي ترسيدند از اينكه معلوم شود با چپ ها رفت و آمد دارند و يا فلان كتاب را مي خوانند. وقتي درست پس از كشتار 17 شهريور به تهران وارد شدم به خودم مي گفتم كه با شهري وحشت زده روبرو خواهم شد چون در آنجا چهار هزار نفر كشته شده بودند. نمي توانم بگويم در آنجا مردماني شاد و مسرور ديدم ولي از ترس خبري نبود و حتي شجاعت شان بيشتر شده بود. مردم وقتي خطر را پشت سر مي گذارند شجاعت شان بيشتر مي شود.

حال بايد پرسيد كه آيا اين جنبش قدرت آن را خواهد داشت كه از مرزهاي خود فراتر رود. من از خودم مي پرسم كه اين راه منحصر به فرد كه طي آن مردم عليه سرنوشت شان و عليه همه آنچه براي قرن هاي متمادي بوده اند و در آن چيزي كاملآ متفاوت را جستجو مي كنند، آنان را تا كجا خواهد برد.

نظام حقيقت آنان با نظام حقيقت ما يكي نيست.

-----------------------------------------------------------------------------

لینک این یادداشت در سایت ایران دیپلماسی

لینک این یادداشت در سایت یک

منبع : کتاب ایران روح یک جهان بی روح - نشر نی - ترجمه نیکو سرخوش و افشین جهاندیده

معرفي يك كتاب : ايراني ها چه رويايي در سر دارند؟ / ميشل فوكو / ترجمه حسين معصومي همداني / انتشارات هرمس / ۷۲ صفحه

فوکو دو بار،از ۱۶ تا ۲۴ سپتامبر (۲۵ شهریور تا ۲ مهر ۱۳۵۷) و ۹ تا ۱۵ نوامبر ۱۹۷۸ (۱۸ تا ۲۴ آبان ۱۳۵۷) به ایران سفر کرد و در این سفرها، در تهران و قم و آبادان،با برخی از رهبران ملی و دینی و گروههای مختلفی که در انقلاب دست داشتند ملاقات کرد.

این کتاب ترجمۀ مقالاتی است که فوکو در پی این دو سفر و پیش از ۲۲ بهمن ۱۳۵۷،دربارۀ انقلاب اسلامی ایران نوشته است.