دكتر سروش : من ایمان خود را از عارفان گرفته ام نه از فقیهان.

اتفاقآ به نظر من جناب سروش كار خوبي كرده اند كه ايمان شان را از فقيهان نگرفته اند چون فقيهان فقط به امور فروعات و بايد و نبايدها و احكام شرع ميپردازند. اما من نمي فهمم كه جناب سروش كه ادعاي محقق بودن و مخالفت با تقليد دارند چرا در زمينه ايمان از عرفا تقليد مي كنند؟ اصولآ مگر نبايد امور عقلاني و اصول ايماني دين را با عقل و تحقيق خود كسب كنيم؟ سوال ديگر اينكه آيا جناب سروش به فروعات دين عمل مي كنند؟ اگر جواب مثبت است ايشان نماز و روزه و خمس و زكات خود را چگونه و مطابق حكم كدام مرجع انجام ميدهند؟ اگر خودشان مجتهد اند كه هيچ و اگر نيستند چگونه تقليد مي كنند در حالي كه منكر تقليد كردن هستند؟ به نظر مي رسد كه جناب سروش علي رغم ادعاهاي خود نه تنها مقلد هستند بلكه مقلد پرور نيز هستند زيرا بسياري از شاگردان و پامنبري هاي ايشان حتي از نحوه نگارش ايشان تقليد مي كنند و بارها هنگام بحث با مقلدين سروش مشاهده كرده ام كه تمام مفاهيم فكري خود را از سروش وام گرفته اند و خود هيچ چيزي براي عرضه كردن نداشته اند. مفاهيمي چون ((ذاتي و عرضي دين)) در سخنان مقلدين سروش فراوان است. جناب سروش! چرا به پامنبري هايتان انديشيدن نمي آموزيد و فقط مقلد هاي طوطي صفت پرورش مي دهيد؟

دكتر سروش : شما فقیهان به فکر جوانانی باشید که دین شان را از دست شما می گیرند و به تشویق و تبلیغ شما دل در گرو آئین  محمدی می نهند و ناگهان و نامنتظرانه چشم می گشایند و بوی خون و خشونت از دهان معلمانشان می شنوند و ناچار "چو بید بر سر ایمان خویش می لرزند."

جوانان ناگهان و نامنتظرانه بوي خون و خشونت از اسلام نمي شنوند. هركسي كه با دقت در قرآن و تاريخ اسلام مطالعه كند متوجه مي شود كه در اسلام هم رحمت و عطوفت وجود دارد و هم جنگ و مبارزه و قتال. و فهميدن اينكه خون و خشونت نيز در اسلام وجود دارد لزومآ باعث لرزيدن چو بيد بر سر ايمان نيست و من افراد بسياري را مي شناسم كه اصلآ وجود جنگ در آموزه هاي اسلامي را نقصي بر ايمان خويش نمي دانند.

دكتر سروش : بازگشتن به فضای ماقبل ارتدکسی، و بهره جستن از دانش ها و پژوهش های نوین، شرط بقاء سرفرازانه دیانت اسلام در جهان مدرن است.

در واقع ايشان معتقدند كه اسلام و برداشت ما از قرآن بايد خودش را با آموزه هاي مدرن مطابق كند. خوب چرا برعكس نينديشيم؟ چرا آموزه هاي مدرن، خودش را با آموزه هاي اسلام و قرآن مطابق نكند؟

دكتر سروش : آیت الله مکارم شیرازی، واژه های "زشت" و"نفرت" از قلمش نمی افتد  و با این حال از من توبه می طلبد و این قدر نمی اندیشد که توبه از معصیت می کنند نه از معرفت.  زهی "انوار الفقاهه" که ظلمت میزاید ومعارف را هم در زمره معاصی می نشاند. و چه بد درسی می دهد این فقیه، که اندیشه ورزی را تحریم می کند و بر افکار مهر حلال و حرام می نهد. از همه برجسته تر و خجسته تر حضرت آیت الله العظمی منتظری که به حقیقت افتخار و آبروی مرجعیت و روحانیت است.

اگر جناب سروش با فقه و فقها مشكل دارند چرا با فقيهي چون آيت الله مكارم چونان جاهلي كه نمي انديشد و فقاهت برايش ظلمت ايجاد كرده برخورد مي كند و با آيت الله منتظري، كه ساده لوحي اش شهره خاص و عام است و منافقان از اين ساده لوحي بهره ها برده اند و امام خميني، ايشان را به همين خاطر ساده لوحي از دخالت در امور بر حذر داشته اند چونان شخصيتي برجسته!؟ اگر ايشان با فقها مشكل دارند اين مشكل را به آيت الله منتظري تعميم نمي دهند. آيا خداي ناكرده جناب سروش در مباحث علمي، حب و بغض هاي سياسي شان را هم دخالت مي دهند؟

دكتر سروش : درک فلسفی از وحی که البته با درک عامیانه آن فاصله ها دارد. همچون "میز" فیزیکدانها است که بقول استانلی ادینگتون فیزیکدان انگلیسی، با میز عامه فاصله ها دارد. میز عامه سخت و صلب و بی رخنه است، اما همان میز از چشم فیزیکدانها پر از خلاء است و چیزی ست از جنس ابرهای الکترونی.

درست است كه عامه مردم چيزي از ابرهاي الكتروني نمي دانند و ميز را به صورت يك شي يكپارچه و بي رخنه مي بينند. خوب مگر درك عامه مردم اشتباه است؟ تفسير متون ديني هم چند لايه است و هر لايه از لايه ديگر عميق تر ولي آيا تفاسير عميق تر با تفاسير سطحي تر تعارضي دارد؟ چه اشكالي دارد كه ميز را هم جسمي صلب و بي رخنه ببينيم و هم در صورت فيزيكدان بودن توده اي از ابرهاي الكتروني؟ آيا همه مردم بايد فيزيكدان باشند؟

دكتر سروش : پيامبر، چون زنبوری از همه چیز تغذیه می کرد: از کشف های متعالی معنوی و از پرسش ها و واکنش های شیطنت آمیز و خصمانه مخاطبان و از معلومات خود. آیا زنبور عسل که از گلها و گیاهان محیط خود تغذیه می کند و بر آن ها صورت عسل می پوشاند، گویاترین تصویر از پیامبران نیست که از مواد و مصالح محدود زمان ومکان خود بهره می برند و آنها را در تجربه وحیانی خویش به خدمت می گیرند و خاک را زر می کنند؟ 

ايشان در اينجا به طور واضحي در مثل مناقشه كرده اند. در ابتداي سخن، ايشان، زنبور را به پيامبري تشبيه كرده بودند كه بر اونيز چون پيامبران وحي مي شود ولي خودش عسل را توليد مي كند ولي در اينجا مثال برعكس مي شود و پيامبر را به زنبور تشبيه مي كنند و مي گويند همان طور كه زنبور، از گلهاي محيط اطراف خود عسل توليد مي كند پس پيامبر نيز از فرهنگ قبيله اي عرب داده جمع مي كند و آنها را تبديل به فرآورده اي به نام قرآن مي كند. در واقع ايشان فراموش مي كنند كه ابتدا زنبور را شبيه پيامبران دانسته بودند و نه بالعكس و در صورت پذيرش اينكه زنبور در يك چيز شبيه پيامبران باشد دليل نمي شود كه همه چيزش شبيه پيامبران باشد. به نظر مي رسد تشبيه پيامبر به زنبور توسط جناب سروش در مقام بحث علمي كار درستي نيست. البته خدا هم در قرآن عنكبوت و پشه را مثال مي زند اما نه براي نيكان و پيامبران بلكه براي كفار و مشركان. البته اگر ايشان شاعر هستند بر شاعر مجاز است هر آنچه بر ديگران مجاز نيست ( يجوز علي الشاعر مالا يجوز علي الغير) و جناب حافظ در تشبيه زيبايي مي گويد : (( بلبل از فيض گل آموخت سخن ورنه نبود ...... اين همه قول و غزل تعبيه در منقارش))

دكتر سروش : مگر پيامبر نگفت "اگر موجب سختی نبود، مسواک زدن را برای هر نماز واجب می کردم"(سنن ترمذی) ؟مگر نگفت اگر بگویم هر سال به حج بروید، آنگاه حج همه ساله واجب خواهد شد.

خوب همين جمله ايشان نشان مي دهد كه پيامبر در نزول آيات اختياري نداشت و اگر اختيار داشت مسواك و حج هرساله را واجب مي كرد. اين جمله دقيقآ نشان مي دهد كه پيامبر به عنوان مرجع ديني، چنين استنباطي از وحي داشته اند كه مسواك و حج مداوم، بسيار موكد است و اگر به موجب حكم اضطرار نبود ايشان به عنوان يك مرجع فقهي اين اعمال را واجب مي كردند ولي چون قرآن از طرف خداست و خدا در آياتي ديگر فرموده كه بر بنده اش سخت نمي گيرد پيامبر نمي تواند با قول خدا مخالفت كند و اين حكم را واجب كند.

دكتر سروش : هر چه تعلق به ماده یابد (صورت باشد یا روح یا وحی)، محکوم آن قاعده است و زمینه مادی شرط حصول و حضور آن است (قاعده فلسفی "کل حادث مسبوق بماده و مده") دیگر شگفت زده نمی شویم اگر ببینیم تقویم قرآن "تقویم قمری" است و روزه را بر همه آدمیان در ماه رمضان واجب می کند (بقره)، یا برای دیدن صنع خدا همه آدمیان را به تامل در ساختمان "شتر" دعوت می کند (غاشیه)، یا برای همه آدمیان از ایلاف "قریش" سخن می گوید (قریش) یا از میان همه آدمیان "ابولهب" را لعنت می کند (مسد)، یا سیه چشمان بهشتی را در خیمه های عربی می نشاند (الرحمن) یا سخن از زنده بگور کردن دختران عرب می گوید (تکویر) یا اینهمه به ایمان آوردن "جنیان" می پردازد (جن) یا از همسران پیامبر و سبک سری شان خبر می دهد (تحریم) یا عقاید اعراب در باب دختران خدا را بیان می کند (نجم) ... که همه رنگ و بویی عربی و قومی و شخصی دارند و سخت به خطه حجاز وابسته اند و شاید کمی آن سو تر، دل کسی را نربایند و اشتهای کسی را تیز نکنند.

خوب در صورت پذيرش اين قاعده فلسفي چه اشكالي دارد اگر بگوييم صورت و دال هاي متون ديني از زمينه مادي خود ناشي مي شوند ولي مدلول ها و مفاهيم مي توانند جهان شمول و زمانشمول باشند؟ چرا ايشان كه داعيه عمقي نگريستن دارند به اين واژه هاي قرآن به چشمي نشانه اي و نمادين و عمقي نگاه نمي كنند؟ اينكه از زبان قرآن كه عربي است و تقويم قرآن كه قمري است سوال كنيم، سوال عالمانه اي نيست. چون قرآن بالاخره مي بايد به يك زباني نازل مي شد و اگر به زبان فرانسوي نازل مي شد با تقويم شمسي بازهم ايشان مي پرسيد كه چرا زبان قرآن فرانسوي است و چرا تقويم اش شمسي است؟ از آنجا كه اسلام متضمن مناسك هاي اجتماعي است بايد تقويم مشتركي داشته باشد كه اين تقويم مي توانست شمسي باشد. به هر حال اين چيز عجيبي نيست كه پديده ها رنگ و بوي محيط پيدايش خود را مي گيرند مدرنيته و تكنولوژي هم همين خصلت را دارد مثلآ تقويم موبايلها ميلادي است چون موبايل در غرب پديدار شده است. ولي ما از موبايل استفاده مي كنيم و حتي تقويم اش را نيز مطابق همان تقويم ميلادي تنظيم مي كنيم. مفاهيمي چون شتر، ابي لهب و قريش نيز مي تواند معناي نمادين و نشانه اي داشته باشد و مگر نه اينكه قرآن دعوت به تدبر در آيات و نشانه ها كرده است. جناب سروش! شتر يك نشانه است چرا فقط به ظاهر توجه مي كنيد؟

دكتر سروش : البته قرآن محصول حالات ویژه پیامبر است، اما چنان نیست که هر چه در آن است فروتر از سخنان دیگر پیامبر باشد. آیا سوره تبت یدا ابی لهب و تب، در دلالت و عبارت و بلاغت، برتر از سخنان غیرقرآنی پیامبر است؟

جناب سروش! اگر قرآن محصول خود پيامبر است،‌ پيامبر با چه معياري بعضي حرف هايش را به عنوان قرآن و بعضي حرف هايش را به عنوان حرف هاي معمولي و روزمره طبقه بندي كرده است؟ اگر سوره تبت يدا، برتر از سخنان غير قرآني پيامبر نيست پس چرا در قرآن آمده؟ پيامبر مي توانست در يك حديث يا يك خطابه آن را بيان كند و آن را در ديوان شعر خود! جاي ندهد.

دكتر سروش : تجدد ارادات هم در مورد باری تعالی فرض محالی است. خداوند چون معرض حوادث واقع نمی شود و تغییر نمی کند، نمی تواند هر دم اراده یی بکند و تصمیمی بگیرد. لذا رفت و آمد جبرئیل میان خدا و رسول، و پیام آوردن و پیام بردن و برای هر حادثه یی آیه یی دریافت کردن و به زمین آوردن، مطلقا با متافیزیک فیلسوفان و متکلمان مسلمان موافقت ندارد. محال است باری تعالی برای رسیدن به غرضی و هدفی کاری بکند. او فاعل بالقصد نیست. اینکه گاهگاه اراده تازه یی بکند و آیه تازه یی را برای تحصیل غرضی و توضیح مطلبی یا ایجاب و تحریمی نازل کند، از اشد محالات است.

آيا جناب سروش خبر دارند كه طبق آموزه هاي اسلامي چيزي به نام نزول دفعي قرآن وجود دارد  و قرآن يكبار نيز به صورتي دفعي و كامل بر پيامبر نازل شده است؟ اگر به گفته ايشان خداوند ايجاد حادثه نمي كند تا براي هر حادثه جديدي آيه اي نازل كند آيا اين پيامبر است كه جريان سازي مي كند تا مصداقي براي حرف هايش پيدا كند؟ يا اينكه پيامبر منتظر نشسته است كه حادثه اي رخ دهد تا متناسب با آن حادثه شعري از خودش بسرايد؟ آيا پيامبر جنگ به راه مي اندازد تا بتواند در مورد جنگ شعر بگويد؟ بهتر نيست بگوييم كه مفاهيم قرآني به يكباره بر پيامبر نازل شده بود و پيامبر، متناسب با حوادث روز آن مفاهيم را از قلبي سرشار از مفاهيم وحياني استخراج مي كرد؟

جناب سروش در بسياري از موارد نيز به جاي پاسخي فلسفي و مستدل از شعر كمك مي گيرند و مثلآ وقتي به ايشان گفته مي شود كه چرا بارها در قرآن كلمه ((قل)) به كار رفته به جاي ارائه دليل عقل پسند مي گويند خيلي از شاعران نيز اين گونه سخن گفته اند و بارها در اشعارشان به خود گفته اند كه ((بگو)). جناب سروش! در ابتداي سوره بقره آمده است كه ((هيچ شكي در اين كتاب نيست)) طبق نظريه جنابعالي، پيامبر بايد شاعر خودخواهي باشد كه بر سخن اش هيچ شكي روا نمي دارد. البته سروش، باز مي تواند چنين توجيه كند كه بسياري از شاعران نيز چنين گفته اند (( كلك حافظ شكرين ميوه نباتيست بچين ..... كه در اين باغ نبيني ثمري بهتر از اين)). جالب تر اينكه ايشان، همين اشعار را نيز طبق سليقه خود تفسير مي كنند مثلآ زماني كه به ايشان گفته مي شود كه مراد شما يعني جناب مولوي گفته است كه : (( اين همه آوازه ها از شه بود ..... گرچه از حلقوم عبدالله بود )) ايشان بدون اينكه به كلمه ((حلقوم)) توجه كنند مي گويند كه بله همه چيز در طول اراده خداست و در نتيجه، اينكه پيامبر اشعاري را مي سرايد چون به ياري و خواست الهي بوده است از جانب خدا بوده است. با اين توجيه همين مطالبي هم كه من مي نويسم وحي الهي است چون خدا خواسته است كه من اينها را بنويسم. جناب دكتر! اگر بنا به مشاعره و شعرخواني است ما هم همان شعر حافظ را مي خوانيم كه :

       ((در پس آینه طوطی صفتم داشته اند ...... آنچه استاد ازل گفت بگو می گویم))